Wikingowie nawigowali za pomocą kryształów?

Podczas dalekich podróży, gdy ląd dawno zniknął z oczu, wikińscy żeglarze kierowali się Słońcem (używając czasami kompasów słonecznych) albo Gwiazdą Polarną. Ta prosta metoda ma jednak duży mankament, gdyż mgła bądź chmury mogą zasłonić ciała niebieskie. W 1967 roku duński archeolog Thorkild Ramskou wysunął hipotezę, że nawet w takich warunkach Wikingowie potrafili ustalić położenie Słońca dzięki kryształowi zwanemu słonecznym kamieniem.

Idą chmury! Kto ma kryształ? Zdjęcie na licencji Creative Commons. Autor: Steen Weile

Koncepcja Duńczyka miała oparcie tylko w sagach, więc spotkała się ze sporym sceptycyzmem. W ostatnich latach uzyskała jednak wsparcie w postaci eksperymentów. Przeprowadził je Gabor Horvath z uniwersytetu Eotvos w Budapeszcie. W 2005 r. wraz ze współpracownikami przez miesiąc badał w Arktyce polaryzację światła słonecznego. Zachodzi ona m.in., gdy światło słoneczne przechodzi przez występujące w przyrodzie naturalne polaryzatory (tak zwane kryształy dwójłomne), np. kalcyt (szpat islandzki), turmaliny czy miki. Promień światła padający na taki kryształ załamuje się i rozdziela na dwa promienie. Osoba patrząca na kryształ widzi zmiany w jego kolorze i jasności.

Badania wykazały, że takie zmiany można w wielu wypadkach obserwować nawet gdy mgły bądź chmury zakrywają Słońce. A to oznacza, że nawet w tak fatalnych warunkach wikińscy żeglarze prawdopodobnie mogli za pomocą słonecznego kamienia dokładnie ocenić, gdzie się ono znajduje. (grafika pokazująca działanie kryształu). Podobne eksperymenty naukowcy prowadzili też w Tunezji, Finlandii i na Węgrzech.

Dzięki eksperymentom wiemy już, że kryształy, o których wspominają sagi, rzeczywiście mogły być przydatne w nawigacji. Na razie jednak nie znaleziono takiego kryształu w kontekście wskazującym na jego użycie przez żeglarzy, ani wzmianki o nim w źródłach bardziej wiarygodnych niż sagi. Dlatego też nie wszyscy naukowcy są przekonani co do tego, że Wikingowie używali słonecznych kamieni.

Horvath i jego współpracownicy też są ostrożni i zamierzają w najbliższym czasie przeprowadzić kolejne eksperymenty. Uzbrojeni w słoneczne kamienie studenci z Niemiec, Węgier i Szwecji będą musieli określić położenie Słońca, a następnie za pomocą słonecznych kompasów wyznaczyć Północ. Eksperymenty mają być prowadzone w różnych warunkach pogodowych i z zastosowaniem różnych kryształów. Dzięki temu naukowcy zyskają dane, które pozwolą określić w jakich sytuacjach i przy zastosowaniu których kryształów Wikingowie mogli nawigować nie widząc Słońca ani gwiazd.

Powyższy tekst jest zaktualizowaną wersją materiału, który opublikowałem w 2007 r. Aktualizacja jest związana z publikacją w „Philosophical Transactions of the Royal Society B” podsumowania dotychczasowych badań nad hipotezą słonecznego kamienia.

Horvath, G., Barta, A., Pomozi, I., Suhai, B., Hegedus, R., Akesson, S., Meyer-Rochow, B., & Wehner, R. (2011). On the trail of Vikings with polarized skylight: experimental study of the atmospheric optical prerequisites allowing polarimetric navigation by Viking seafarers Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 366 (1565), 772-782 DOI: 10.1098/rstb.2010.0194 (dostępna jest pełna wersja artykułu)

W 2007 r. badacze informowali o swoich eksperymentach w Proceedings of the Royal Society A.

Artykuł o kamieniu słonecznym można tez znaleźć na stronach Nature.

~ - autor: Wojciech Pastuszka w dniu 2.02.2011.

Komentarzy 6 to “Wikingowie nawigowali za pomocą kryształów?”

  1. Turmaliny i miki powinno być bo to grupy minerałów a szpat islandzki to stara nazwa pochodząca z niemieckiego chodzi tutaj po prostu o względnie przezroczystą formę kalcytu. Ciekawostką natomiast jest to że większość tych minerałów cechuje pewna anizotropia i jednocześnie izotropia optyczna, stąd jeżeli już to wykorzystywane były szczególne kryształy.

  2. no tak, niegłupi pomysł ale wyjaśnia jak nawigowali w pochmurny dzień. Nie jest wyjaśnione jak mogli sobie radzić w czasie pochmurnej nocy, gdzie nie odczytali przecież położenia gwiazd za pomocą kryształu. Chyba, że.. potrafili nawigować za pomocą położenia księżyca a to także cenna hipoteza.

    • Mieli do przepłynięcia stosunkowo krótkie odcinki.

      Bywały okresy że wcale nie tracili z oczu lądu – chodziło więc jedynie o ustalenie czy nie zbacza się z trasy. w razie braku możliwości nawigowania, po prostu siedzieli na brzegu.

  3. Sadze, ze duzo by dalo przejrzenie roznych zbiorow muzealnych pod katem wystepowania takich krysztalow.
    Moga tam byc (jesli teoria prawdziwa) mylnie zakwalifikowane do ozdob czy bizuterii.

  4. Trudno powiedzieć, czy taka metoda była powszechnie używana, o ‚kamieniu słonecznym’ jest wzmianka w źródle z XIV wieku, które dotyczy wydarzeń z XI wieku.

    Pełna wersja artykułu o wikińskiej nawigacji /tam jest też fragment tekstu źródłowego o ‚kamieniu słonecznym’/:
    http://www.raunvis.hi.is/~thv/t_t.html

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s