Czy klimat tworzy i burzy imperia?

Opublikowane w „Science” analizy klimatu Europy w ciągu ostatnich 2500 lat wywołały na nowo temat wpływu zmian klimatycznych na dzieje ludzkości.

Kalendarz w słojach zapisany

Zespół badaczy ze Szwajcarii, Niemiec, Austrii i USA wykonał gigantyczną pracę, by uzyskać dokładne dane klimatyczne dla Europy Środkowej (rozumianej w tym wypadku głównie jako tereny Francji i Niemiec) z ponad 20 stuleci. Naukowcy przeanalizowali prawie 9000 kawałków drewna, które w większości pochodziły z badań archeologicznych prowadzonych w ciągu ostatnich 30 lat.

Wpierw badacze porównali dane meteorologiczne z ostatnich 200 lat ze słojami współczesnych drzew. Dzięki temu uzyskali dokładną wiedzę, jak wilgotność i temperatury wpływają na wzrost drzew. Następnie korzystając z tych danych odtworzyli klimat zapisany w tysiącach próbek drzew pochodzących z ostatnich 2500 lat. Dzięki temu uzyskali informacje o warunkach panujących w Europie Środkowej w każdym roku tego okresu, gdyż dzięki dendrochronologii mogli określić, z którego roku pochodzi każdy słój.

Gdy uzyskane dane klimatolodzy pokazali historykom i archeologom, ci zauważyli, że w wielu wypadkach zmiany klimatu nakładają się z istotnymi procesami w dziejach Europy. Na tej podstawie naukowcy uznali, że np. długi okres (300 p.n.e. – 200 n.e.) charakteryzujący się dobrymi dla rolnictwa ciepłymi i wilgotnymi latami mógł być kluczem do rozwoju Imperium Rzymskiego. Podobne warunki towarzyszyły też świetnym dla średniowiecznej Europy latom 1000-1200. Jednocześnie pogorszenie się warunków klimatycznych nakłada się na okresy wojen, epidemii i najazdów. I tak zaczynający się około 250 r. n.e. ponad 300-letni okres bardzo nagłych zmian klimatycznych (na zmianę susze i powodzie) zbiega się z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego, pojawiające się od około 1300 r. ataki chłodu i mokre letnie miesiące poprzedzają straszliwy atak dżumy w l. 40. XIV w., a kolejne poważne ochłodzenie w XVII w. zbiega się z wojną trzydziestoletnią, która spustoszyła znaczną część Niemiec.

Analiza tak ogromnej liczby dokładnie wydatowanych próbek drewna pozwoliła również ustalić okresy zwiększonej aktywności ludzi. Okazało się, że z okresów rozwoju pochodzi dużo próbek, natomiast z czasów np. upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego i XIV-wiecznej Czarnej Śmierci próbek jest dużo mniej. Jak wskazują badacze, to ciekawy wskaźnik trendów demograficznych.

Komentarz

Wnioski o wpływie klimatu na procesy historyczne nie są oczywiście niczym nowym. Przedstawiano je już wiele razy. Dużo cenniejsze dla nauki, choć już nie tak medialne, jest stworzenie w wyniku tych badań zbioru dokładnie wydatowanych informacji o zmianach klimatycznych.

Trzeba też zauważyć, że zmiany klimatyczne są tylko jednym z wielu czynników wpływających na zdarzenia historyczne. W wielu relacjach medialnych prezentujących te badania prawda ta jest niedostrzegalna i klimat urasta do głównej przyczyny upadku Rzymu i innych wydarzeń. Warto więc zacytować wypowiedź kierującego badaniami szwajcarskiego paleoklimatologa Ulfa Büntgena dla „Discovery News”. Komentując okres wojny trzydziestoletniej powiedział: – To nie jest tak, że wojna wybuchła, bo było zimno. Ale warunki klimatyczne nie pomagały. Chłodne lata dostarczyły społeczeństwu dodatkowych kłopotów.

Osobiście wydaje mi się też, że należy być niezwykle ostrożnym w przypadku twierdzenia, że klimat przyczynił się np. do powstania Imperium Rzymskiego. Wszak państwa i ludy, których kosztem Rzym zbudował swą potęgę, korzystały dokładnie z tych samych warunków klimatycznych. Przewaga Rzymu leżała więc w czymś innym.

Dużo łatwiej zaakceptować znaczący wpływ klimatu na upadek Rzymu. Niższe plony rodzą głód, obniżają dochody znacznej części ludności i w efekcie przyczyniają się do narastania niepokojów i osłabienia państwa. Sytuacja taka zachęca też sąsiadów do porzucenia coraz mniej efektywnej uprawy roli i zajęcia się np. zbrojnymi wyprawami.

Zresztą nie tylko upadek Rzymu nakłada się na niekorzystne warunki klimatyczne. Wedle niektórych badań podobna sytuacja zachodzi w przypadku Majów oraz trzech chińskich dynastii, które straciły władzę akurat w okresie susz. Pamiętać jednak trzeba, że nie mamy tu do czynienia z jakimś dziejowym automatem. Nie każda niekorzystna zmiana klimatu prowadzi do upadku państwa.

Trudno też nie zgodzić się z twierdzeniem, że gorszy dla rolnictwa klimat może torować drogę epidemiom. Nie jest tajemnicą, że głodujący czy też gorzej odżywieni ludzie są podatni na choroby. Im takich osób więcej, tym epidemie łatwiej się rozprzestrzeniają.

Buntgen, U., Tegel, W., Nicolussi, K., McCormick, M., Frank, D., Trouet, V., Kaplan, J., Herzig, F., Heussner, K., Wanner, H., Luterbacher, J., & Esper, J. (2011). 2500 Years of European Climate Variability and Human Susceptibility Science DOI: 10.1126/science.1197175

Z łatwiej dostępnych materiałów warto polecić redakcyjny artykuł Science oraz materiał w Discovery News.

~ - autor: Wojciech Pastuszka w dniu 15.01.2011.

komentarzy 12 to “Czy klimat tworzy i burzy imperia?”

  1. Ha, wygląda na to, ze nie taki ten Globcio straszny, jak go nam malują.

  2. To chyba fragment tego samego artykułu:
    http://www.emetsoc.org/annual_meetings/documents/presentations_2010/UC4_Buentgen.pdf
    Prezentowane w nim anomalie temperatury dotyczą okresu letniego (JJA) i wynika z nich, że obecnie jest najcieplej w całym badanym okresie.

  3. „by uzyskać dokładne dane klimatyczne dla Europy Środkowej (rozumianej w tym wypadku głównie jako tereny Francji i Niemiec)” ehhh a potem dziwić się, że buce z UK i innych krajów ciągle uważają Polaków za ludzi z Europy Wschodniej. Zresztą jest to ewidentnie podszyte swego rodzaju szyderstwem. Geografia trudna jest a granica Europy na Uralu w tej zachodniej jej części w zasadzie nieznana.

    Pozdrawiam

  4. Już jakiś czas temu podobne wnioski prezentował Marek Krąpiec na podstawie badań czarnych dębów, z koryta Wisły bodajże. Tam o ile pamiętam (bo czytałem dawno) wychodziła korelacja między klimatycznymi niedogodnościami, a procesami społecznymi i kulturowymi okresu wędrówek ludów.

  5. Trafny komentarz autora = prędzej w razie pogorszenia warunków klimatycznych (co za tym idzie życiowych) upadają duże organizmy z rozwiniętymi roszczeniami socjalnymi niż prymitywne stosunkowo społeczności.

    Wniosek jest taki że Globcia bardziej obawiają się UE i USA niż Hindusi, Afrykanie czy biedota z miast Południowej Ameryki…

    • Czy jakiś Afrykanin, Hindus lub Latynos zarobił na straszeniu ludzi bodaj jednego centa?
      Nie zarobił, więc tyle go to obchodzi, co zaszłoroczny śnieg.
      Mnie w latach 60-tych straszono, że niedługo będziemy umierali z głodu, bo nasz kraj w 2000 roku przekroczy znacznie liczbę 40 milionów osób, a nasze słabe gleby w kraju nękanym powodziami i suszami nie będą w stanie wyżywić tak licznej społeczności.
      Teraz straszą globciem i upadkiem systemu emerytalnego. Nieustanny halloween.

  6. Lem malowniczo to zilustrowal , bodajze w książce „Kongres Futurologiczny”.
    Tamtejszy upadek cywilizacyjny podsumowal zdaniem o mniej wiecej takiej tresci :” Im wyżej ktoś siedział na drzewie rozwoju technologicznego, z tym wiekszym łoskotem z niego spadł”.

  7. „Zespół badaczy ze Szwajcarii, Niemiec, Austrii i USA wykonał gigantyczną pracę, by uzyskać dokładne dane klimatyczne dla Europy Środkowej (rozumianej w tym wypadku głównie jako tereny Francji i Niemiec)”

    Trzeba iście „gigantycznego wysiłku”, by przenieść Francję do Europy środkowej. Myślę, że oni nadal uważają, że Mont Blanc jest najwyższą górą Europy.

    „Jednocześnie pogorszenie się warunków klimatycznych nakłada się na okresy wojen, epidemii i najazdów.”

    W czasach przedziemniaczanych, mokre lato = nieurodzaj; nieurodzaj = głód; głód = spadek odporności organizmów; spadek odporności organizmów = epidemia chorób zakaźnych + chęć porzucenia własnego terytorium i odszukania mlekiem i miodem płynącej ziemi obiecanej. Kiedy wyschły pastwiska Hunowie ruszyli na zachód w poszukiwaniu paszy dla swoich trzód. Najpierw za takowe uznali gockie oziminy, ci zaś broniąc zasiewów dali się pobić i uciekli. Kiedy przekraczali granice Cesarstwa byli tak głodni – z powodu zniszczonych zasiewów, że zjadali psy i padlinę. Idący za nimi Hunowie odkryli, że na zachodzie nie tylko trawy są zieleńsze, ale i pełne bogactwa miasta zamieszkałe przez „zjadaczy wielbłądziej paszy”.

    „poważne ochłodzenie w XVII w. zbiega się z wojną trzydziestoletnią”

    Gonady męskie wystawione na lodowate zimno wytwarzają nadwyżki testosteronu, a ten zmusza samce do niebezpiecznych zachowań potocznie wojnami zwanych.

    „Dużo łatwiej zaakceptować znaczący wpływ klimatu na upadek Rzymu. Niższe plony rodzą głód, obniżają dochody znacznej części ludności i w efekcie przyczyniają się do narastania niepokojów i osłabienia państwa. Sytuacja taka zachęca też sąsiadów do porzucenia coraz mniej efektywnej uprawy roli i zajęcia się np. zbrojnymi wyprawami.”

    Dokładnie tak było.

    „Nie każda niekorzystna zmiana klimatu prowadzi do upadku państwa.”

    Gdyby tak było, to PRL nie przetrwała by jednego roku.

  8. Myślę, że oni nadal uważają, że Mont Blanc jest najwyższą górą Europy. A kto uważa, że jest inaczej i jaka niby góra jest najwyższym szczytem Europy?

  9. Jest to sporne, ale wielu uważa, że:
    http://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Elbrus

  10. No właśnie, że nie jest wg podziału MUG (IGU) stosowanego w Polsce granica południowo-wschodnia przebiega u północnych podnóży Kaukazu zatem najwyższym szczytem Europy jest Mont Blanc. Oczywiście granica jest umowna ale my (Polacy) umówiliśmy się j.w.

  11. […] Ale nawet mniejsze, tylko powtarzające się przez kilka lat powodzie lub susze, utrudniające uprawy, zmuszały w przeszłości wielu ludzi do migracji, co skutkowało zatrzymaniem rozwoju całych kultur. Niedawno opublikowane przez szwajcarskich naukowców badania fragmentów bardzo starych drzew wskazują, że nie tylko zawirowania polityczne i demograficzne, ale też pogodowe były przyczyną upadku Cesarstwa Rzymskiego. Podobne związki klimatu z cywilizacją można znaleźć np. w historii starożytnych Chin. (czytaj: Czy klimat tworzy i burzy imperia?) […]

Skomentuj

Please log in using one of these methods to post your comment:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s